ENSTRÜMAN FAKİRLİĞİ

Ali Perşembe
25 Ekim 2008, Dünya Gazetesi

Bunu da gördük. Bazen fukaralık işe yarıyor. Dünyanın en gelişmiş finans piyasaları enstrüman zenginliği yüzünden sapır sapır dökülürken bu hengâmede bizim piyasalarımız küresel krizden nispeten asgari düzeyde nasibini aldı. Bunun ana nedenlerinden biri bankacılık sektörünün iyi gözetilmesi ve 2001 krizi ertesinde bankalarımızın sağlam bir yapıya kavuşmuş olması. Diğeri ise mortgage, credit default swapları, hedge fonları gibi piyasalarda türev ürünler yelpazesinin hayli dar olması. Bütün dünya bu enstrüman zenginliği (ve elbette türev ürünleri piyasasının gözetiminin yeteri kadar yapılamaması) yüzünden yara alırken bu yelpaze içinde bizim piyasalarımızın yeteri kadar gelişmemiş olması bizi korudu.

Ne var ki, küresel piyasaların yeni bir sistem arayışına girdiği bu günlerde günah keçisi olarak türev ürünlerin seçilmesi ve bu ürünlerin son 20 yıl içerisinde gösterdiği müthiş büyümenin sona ereceğini ve hatta bazılarının yasaklanacağını beklemek bir hayalden ibaret olacaktır. Elbette yeni düzenlemeler gelecek, yeni düzenler kurulacak, gözetimden nasibini almayan ve istediği gibi at koşturan bazı ürün kategorileri elbette daha sıkı kontrollere maruz kalacaktır. Ancak, türev ürünler dünyasının tarihe karışacağını beklemek abesle iştigal olur.

Aksine, gelen istatistiklere bakacak olursak türev ürünlerde işlem hacimlerinin bütün hışmıyla büyümeye devam ettiğini görüyoruz. Örneğin, başta vadeli işlemler ve opsiyonlar olmak üzere organize borsalarda işlem gören türev ürünlerin işlem hacmi 2008 yılının ilk yarısında küresel olarak bir önceki yıla göre %17 büyüdü. Olgun aşamaya erişmiş borsalar bile yılın ilk yarısında çarpıcı büyümeler gösterdiler. Dünyanın en büyük borsalar grubu Chicago Mercantile Exchange grubu %18, Avrupa’nın iki en büyük borsası (Eurex ve Liffe) sırasıyla %18 ve % 25, Chicago’nun opsiyon borsası (CBOE) %31 büyüdüler. Gelişmekte olan ülke borsaları arasında sadece Brezilya’da işlem hacimleri azalırken Çin borsaları %150’lerin üzerinde, Rusya’nın RTS’i %122, Micex’i %169 büyüdüler.  Birkaç yıl önce bireysel hisse senetleri üzerinde vadeli işlemleri başlatan ve 2007 yılında sırasıyla dünya 10 ve 11.ciliğine yerleşen Hindistan ve Güney Afrika borsaları işlem hacimlerini %51 ve %62 artırarak sırasıyla dünya sekizinciliğine ve onunculuğuna yükseldiler. Bireysel hisse senetleri işlem görmezden önce pek işlem görmeyen vadeli endeks sözleşmeleri de bu hisseler sayesinde dünyanın gözüne girmeye başladı. Örneğin, Hindistan’ın S&P CNX Nifty Endeksi dünya borsalarında işlem gören vadeli endeks sözleşmeleri arasında yedinciliğe çıktı. Rusya’nın RTS Endeksi’ndeki artış %454’ü buldu.

Yılın ilk yarısında dünyanın 61 vadeli işlem borsasında işlem gören 9 milyara yakın sözleşme arasında aslan payını %33 ile hisse endeksleri alırken vadeli bireysel hisse senetlerinin payı %32, faiz oranına dayalı sözleşmelerin payı ise %22 oldu.

Ülkemizde de artış devam ediyor. VOB 2006 yılından 2007 yılına %263 büyümüştü.  İşlem gören sözleşme adedi bazında bu büyüme 2008 yılında biraz yavaşladı ama yılın ilk dokuz ayına bakacak olursak 2008 yılının büyümesi %120’yi geçecekmiş gibi gözüküyor. İşlem değeri bazında bu büyüme %100’ü bulacak. Açık pozisyon sayısındaki artış yıl sonunda %30’u, müşteri hesabı sayısındaki artış ise büyük bir olasılıkla %50’yi geçebilir. Bu büyüme oranları elbette etkileyici, ancak zaaflar olduğı gibi duruyor. VOB’da işlem gören sizleşmelerin %84’ü (parasal değerin %95’i) endeks sözleşmesinde.  Üstelik hemen hemen bütün işlem hacmi sadece en yakın ayda oluşuyor.

Dünya borsalarındaki işlem hacminin %22’si faiz oranına dayalı sözleşmelerde olurken VOB’da işlem görmeyen 91 ve 365 günlük bonolar işlemden kaldırıldı. Dünyanın en popüler faiz oranı sözleşmesi olan Eurodolar (3 aylık dolar faizi) sözleşmesinin yıllık işlem hacmi 700 trilyon dolar iken VOB’da işlemde olan gösterge DİBS’ler ise ne yazık ki hiç işlem görmüyor.

Pamuk sözleşmesinde getirilmesi beklenen piyasa yapıcılığı sisteminin işe yarayıp yaramayacağını bilmiyoruz. VOB’un üç emtia ürününden ikisi (pamuk ve buğday) yine hiç işlem görmüyor. NYMEX’teki altın sözleşmesi yılda 40 milyon işlem görüyor. Bu yıllık 3,2 trilyon dolarlık işleme tekabül eder.  Böyle olgun bir borsada bile yıllık işlem hacmi artışı %76. Hindistan’ın nispeten yeni MCX mal borsasında 75’in üzerinde ürün işlem görüyor. Bu borsaya 1,1 milyar dolar değer biçiliyor. Dünyanın en büyük borsa gruplarından NYSE Euronex %5 hisse alıyor.

Bizde ise neredeyse iki yıldır hikâyesi anlatılan bireysel hisse senetlerine dayalı vadeli işlemler herhalde rafa kaldırıldı. Çıt çıkmıyor. Dünya altın piyasasında çok önemli bir yere sahip olan koca ülkenin vadeli altın sözleşmesi ayda 1000 sözleşmeye zor ulaşıyor. Bu 100 kilo altın eder! Bu koşullarda ne bir başka borsa ile netleştirme anlaşmaları ne de stratejik veya finansal ortaklık konuşulmuyor.  Tanıtım bacağı ise evlere şenlik. Sokaktaki yatırımcının VOB’dan haberi yok. Hindistan’da bir aracı kurumun 35.000 müşterisi varken bu rakkam VOB’un tamamının hesap sayısı. Bu resimde VOB’un ne zaman bir dünya oyuncusu olacağı sorusu bir ne yazık ki sorulamıyor.

Ali Perşembe

www.persembe.com