TÜREV ÜRÜNLERDE DÜNYA TRENDLERİ VE VOB

Ali Perşembe
25 Kasım 2006, Dünya Gazetesi

2006 yılının ilk yarısında dünya borsalarında işlem gören türev ürünlerin işlem hacmi, geçen yılın aynı dönemine nazaran %27 artışla 5.9 milyar sözleşmeyi buldu (vadeli sözleşmeler %34 artışla 2.6 milyar sözleşmeye erişirken opsiyonların işlem hacmi %22 artışla 3.3 milyar sözleşme oldu).  Bu artış hızının arkasındaki motor ABD dışındaki borsalardı (%41 artışla 1.6 milyar vadeli ve %12 artışla 2.1 milyar opsiyon sözleşmesi).  En hızlı büyüyen sözleşmeler, Meksika faiz oranı, Hindistan hisse senedi endeksi ve bireysel hisse senedi vadeli sözleşmeleri ve Çin tarım ürünlerine dayalı vadeli sözleşmelerdi.  Avrupa’nın en büyük vadeli işlemler borsası Eurex’te de hatırı sayılır artışlar oldu. 

ABD özellikle opsiyonlar cephesinde önemli artışlar kaydetti.  Hisse senedi opsiyonları %45 artarak 1 milyar sözleşmeye ulaşırken, vadeli sözleşme opsiyonları da %36 artarak 255 milyon sözleşmeyi buldu.  Sadece vadeli işlem sözleşmelerinin sayısı ise %24 artarak yine 1 milyar sözleşmeye ulaştı.  ABD borsalarındaki büyümeyi bireysel hisse senetleri ve hisse endeksleri ürünleri sağladı.

Küresel olarak en hızlı büyümeye ise Asya’da şahit olduk.  Hindistan Ulusal Menkul Kıymetler Borsası 2005’in ilk 6 aylık işlem hacmini ikiye katlayarak Haziran 2006 sonunda 101 milyon sözleşme yaptı.  Çin’in Dalian Emtia Borsası işlem hacmini %42, Tayvan Vadeli İşlemler Borsası ise %61 artırdı.  Japonya da bunun ardında kalmadı.  Osaka Menkul Kıymetler Borsası hacmini %80 artırdı.

Latin Amerika’daki artışlar da etkileyici idi.  Meksika Türev Ürünler Borsası, vadeli işlemler hacmini ikiye katlarken, opsiyonlardaki artış 2005’in aynı dönemini üçe katladı.  Vergi uygulamalarında getirilen kolaylıklar bu artışın arkasındaki en büyük nedendi.  Nominal değeri takribi 9.200 dolar olan (100.000 Peso) 28 günlük interbank faiz orano sözleşmesinde işlem hacmi %116 artarak 143 milyon adedi buldu.

Avrupa’da da işler fena gitmedi.  Brent, WTI, gazyağı gibi enerji ürünlerinin işlem gördüğü Londra’nın ICE borsası işlem hacmini ikiye katlayarak Avrupa’nın ilk beşine girdi.  WTI ham petrol sözleşmesinde işlem hcmi 9 milyonu aşınca Londra New York’un hep hakim olduğu bu pazarda %30 paya ulaştı.  Avrupa’nın en büyük borsası Eurex’te ise hisse endeksi hacimleri patlama yaptı.  Euro Stoxx endeksi %63 artışla 108 milyon sözleşmelik işlem hacmine ulaşınca kıtanın en çok işlem gören ikinci ürünü oldu (birincisi yine Eurex’te işlem gören Alman bonoları).  Bu arada Euro Stoxx opsiyonlarının hacmi de 73.5 milyon sözleşmeye ulaştı.

2006 büyümesi sadece finansal ürünlerde gerçekleşmedi.  Emtia tarafında da önemli artışlara şahit olduk.  Küresel olarak, mısır, soya fasulyesi ve yağı, kauçuk, şeker, ham petrol, doğal gaz, altın, aluminyum, nikel, çinko, bakır gibi ürünlerin başını çektiği emtia grubundaki artışlar yılın ilk yarısında küresel işlem hacmini 600 milyon sözleşmeye ulaştırdı.

2006 yılının ilk yarısında dünya borsalarında el değiştiren 5.9 milyar sözleşmenin %38’ini hisse senedi endekslerini, %28’ini faiz oranlarını ve %25’ini bireysel hisse senetlerini dayanak varlık olarak alan türev ürünler oluşturdu.  Döviz sözleşmelerini de katarsak, dünya işlem hacminin %92’si finansal ürünlerde gerçekleşti.  Bu pazarda emtiaların payı %8’de kaldı.  Enerji ürünlerinin payı %3, tarım ürünlerininki yine %3, metallerin payı ise %2 olabildi.

Gelelim kendi evimize.  Yegâne VOB’umuzda 2006 yılında şahit olduğumuz artışlar yukarıdaki rakamlardan daha da etkileyici.  VOB’da 2005 yılında 1.8 milyon sözleşme el değiştirdi.  Bunların 1.6’sı döviz işlemlerinde oldu.  2006 yılının artış rakamları ise müthiş!  2006’nın ilk yarısında VOB’un toplam işlem hacmi 2.43 milyon sözleşmeyi buldu.  Başka bir ifadeyle bu yılın ilk yarısında geçen yılın tamamının işlem hacminin %133’üne ulaştık.  Bu ilk altı ayda döviz işlemleri 1.79 milyon sözleşmeye ulaşarak, geçen yılın tamamının işlem hacminin %111’ini buldu.  Daha da etkileyicisi, yılın ilk yarısındaki endeks işlemleri 640.000 sözleşmeye ulaşarak geçen yılın tamamının işlem hacmini neredeyse dörde katladı.

Bu etkileyici artış oranlarına rağmen, VOB’un potansiyelinin çok ama çok altındayız. 

Etkin ve pratik yasa ve düzenlemeler, getirilen vergi kolaylığı, elektronik ve uzaktan erişim, küçük ebatlı sözleşmeler, nakdi uzlaşma gibi alanlarda küresel trend ve gelişmelere uyarak son derece doğru hareket eden VOB, bundan sonraki hamleleriyle ülke ekonomisinde çok önemli bir yer tutacaktır.  Ana hamle alanları şimdilik eğitim ve tanıtım eksikliği ve işlem görmeyen sözleşmelerde ayarlamalar olarak göze çarpıyor.  Sözleşmelerdeki sorunlar ise sadece içsel tasarım ayrıntıları değil (örneğin faiz oranına dayalı  szöleşmeler), aynı zamanda dışsal konjonktür koşulları (örneğin tarım ürünlerine dayalı sözleşmeler).  Bunlara ek olarak elbette, uluslararası borsalarla denklik anlaşmaları ve/veya yeni ürünleri ekleyebiliriz.

Kaynaklar:        VOB (www.vob.org.tr) ve Futures Industry Association (www.futuresindustry.org)

Ali Perşembe

www.persembe.com